A DOMESTICACIÓN DA MEMORIA |
|
Andrés Devesa |
|
"A noite dos conjurados Leopoldo María Panero O vento cálido que sopra nesta primavera do 2006, ademais do polen e da sempiterna contaminación das nosas cidades, tráenos tamén un aroma do pasado. Cúmprense 75 anos da proclamación da II República e 70 do fin da guerra civil española. Dende hai algúns anos a memoria destes feitos históricos atópase cada vez máis presente na nosa sociedade e non cabe dúbida que ao longo deste ano veremos como se celebran multitude de actos de homenaxe e conmemoración dos mesmos. A memoria histórica destes acontecementos reclama un lugar que durante anos fóille negado polos mesmos que agora convértense nos seus adalides na política española. A celebración deste aniversario suporá, sen dúbida, un antes e un despois na concepción que temos destes feitos e na articulación da memoria dese pasado respecto da construción do presente e o futuro. Por iso, é máis necesario que nunca reflexionar sobre os aspectos teóricos e prácticos que implican a construción dunha memoria histórica, tratando de sortear as ilusións e espellismos que se nos presentarán como conclusións definitivas e chegar ata as ultimas consecuencias que se poidan extraer da recuperación do pasado e a súa implicación no presente. O século XX deixóu tras de si un rastro de ruínas formado polas pilas de cadáveres das vítimas da Historia, que, por primeira vez fixéronse visibles e reclamaron os seus dereitos. Logo da monstruosidade que supuxo Auschwitz, as reflexións sobor da memoria histórica pasaron a ter unha importancia crucial no pensamento filosófico e moral, pero as leccións que debiamos extraer do recordo das barbaries deste século que nos dixeron traería o benestar da humanidade da man do progreso e deixóunos o horror multiplicado ad infinitum foron ignoradas ou, polo menos, desarticuladas e baleiradas de calquera contido práctico, posto que eses ensinos supoñían poñer en cuestión as bases da nosa sociedade, sacar á luz as contradicións entre os ideais da Ilustración e o desenvolvemento dun progreso técnico e económico independente dos seres humanos[1]. A memoria concíbese como un imperativo moral que nos obriga non só a recordar os crimes do pasado, senón, fundamentalmente, traelos ao presente para resarcir ás vítimas e evitar que poidan volver repetirse eses feitos. Segundo Reis Mate habería dúas formas de entender a memoria: a dos políticos e filósofos, que queren recordar para que a historia non se repita, e a das vítimas, que entenden a memoria como un acto de xustiza que debe resarcirlas da súa dor. Non é o mesmo recordar para que a historia non se repita, que para que se faga xustiza: no primeiro caso pensamos en nós mesmos e, no outro, nas vítimas.[2] Estas dúas formas de entender a memoria son en realidade complementarias. Ambas entenden que a barbarie foi superada e que as implicacións da memoria corresponden ao pasado recordar e compensar ás vítimas e ao futuro evitar a repetición dos crimes, pasando por alto que o presente que vivimos non é senón a consecuencia dese pasado, o resultado dese furacán que chamamos progreso[3] e, xa que logo, a repetición da barbarie segue tendo lugar, ao non ser eliminados os factores que a fixeron posible. A barbarie non é unha excepción na historia, senón a regra e, xa que logo, o presente que vivimos afunde as súas raíces nunha inmensa fosa común na que se atopan os cadáveres dos vencidos, dos eternos perdedores que xamáis contaron para a historia. Atopámosnos ante unha aparente contradición. Por unha banda temos a necesidade de recuperar a memoria do pasado como un requisito necesario para pasar páxina a un episodio tráxico da historia e continuar a vida, pero a recuperación desa mesma memoria ten unha consecuencia non desexada, especialmente para aqueles que detentan o poder, ao mostrarnos como os alicerces da sociedade están construídos sobre ese sufrimento que se trata de resarcir, posto que non se pode facer xustiza ás vítimas sen eliminar as condicións que as crean, xa que logo, non se pode falar da recuperación dunha memoria histórica e de resarcimiento ás vítimas sen cuestionar o tempo homoxéneo e baleiro no que se inscribe a nosa forma de entender o mundo, dominado pola idea de progreso, para a que o sufrimento e a miseria dos seres humanos non son nada en relación a unha serie de ideas independentes do ser humano, xa sexan a economía, o progreso ou a ideoloxía. A dor humana supedítase aos intereses de minorías ou, peor aínda, ao desenvolvemento case-autónomo do sistema. A forma de resolver esa contradición lévase a cabo mediante a domesticación da memoria. A memoria é baleirada do seu contido revolucionario, entendendo este en un sentido benjaminiano, como jetztzeit, tempo-agora que rompe o continuum da historia e traslada ao presente a tradición dos oprimidos[4], facéndolles regresar da inmensa fosa común á que lles relegóu a Historia para traer consigo as súas reivindicacións silenciadas e esixir do presente a auténtica realización da historia, aquela que teña en conta o sufrimento da humanidade, a realización, aquí e agora, dunha revolución que conteña as reivindicacións dunha humanidade libre, na que o ser humano sexa o auténtico suxeito da historia e non un ente abstracto. Un proxecto revolucionario baseado nun imperativo ético: devolver a dignidade aos esquecidos da historia, imperativo sen o cal non é posible falar de liberdade e xustiza. Nese sentido de domesticación da memoria en tanto que desarticulación do seu potencial emancipatorio, deben entenderse algúns dos fenómenos que están tendo lugar nos últimos anos en relación á memoria da II República, a guerra civil e o franquismo. A conmemoración do que supuxo a experiencia republicana e o recordo das vítimas do fascismo enmárcanse nun contexto político complexo no que se acha en xogo unha reconfiguración do modelo de Estado e unha refundación da democracia española. Atopámosnos ante a segunda transición? reclamada por boa parte da esquerda[5]. Neste contexto deben inscribirse tanto as iniciativas sociais para a recuperación damemoria histórica, como a profusión de publicacións sobre a república e a guerra civil, os debates nos medios de comunicación de masas e as accións políticas da esquerda nun primeiro momento desde o ámbito local para despois ampliarse ao autonómico e estatal tendentes a resarcir ás vítimas do fascismo ou a condear logo dun silencio de dúas décadas ao réxime criminal xurdido da guerra civil. A institucionalización da memoria é unha forma de controlala, de evitar calquera discurso alternativo que cuestione a versión oficial construída polos historiadores, os medios de comunicación e os xestores autorizados da memoria. É unha forma de silenciar e domesticar a memoria, que queda reducida á súa versión espectacular: homenaxes, actos institucionais, conmemoración de datas crave, monumentos, etc. Aspectos necesarios para a recuperación da memoria pero claramente insuficientes e ademais fácilmente controlables polo poder, o único que pode levar a cabo estes proxectos[6]. A auténtica reivindicación da memoria daquelas persoas, a da súa loita práctica, queda silenciada tralo muro de palabras, conscientemente baleiradas de calquera contido concreto: república, liberdade, antifascismo, democracia,? O obxectivo é a utilización da memoria das vítimas para lexitimar o presente, obviando as cuestións molestas e reducindo a memoria a unha cuestión meramente simbólica. Así, a revolución obreira é silenciada e móstrallenos ás miles de persoas que loitaron e morreron por ela como defensores dunha democracia que se conecta co actual réxime político. Con iso mátanse dous paxaros dun tiro. En primeiro lugar se obvia que o réxime actual é a continuación directa da Ditadura, resultado do pacto entre elites que adaptou as arcaicas estruturas do réxime franquista ás necesidades do novo capitalismo transnacional e integrou no mesmo aos sectores progresistas da burguesía excluídos durante corenta anos dos ámbitos do poder. Ademais bórrase o recordo das realizacións prácticas dunha revolución proletaria que, malia os innumerables erros que tivo, constitúe o exemplo histórico máis significativo dunha alternativa ao capitalismo, dunha democracia directa na que a xente empezaba a ter a súa propia vida nas súas mans. A contrarrevolución estalinista que acabou, antes que chegasen as tropas de Franco, con esta experiencia revolucionaria é pasada por alto ou reducida ás vicisitudes normais da política partidista da esquerda da época, condeable, pero non moi diferente da levada a cabo por outros grupos políticos. O exemplo da revolución española tén estar presente na nosa memoria, aínda que o feito de reivindicala non impida que debamos insistir nas súas limitacións, como a de querer cambiar as estruturas sociais simplemente facendo pasar os medios de produción das mans da burguesía á dos obreiros, sen cuestionar a alienación e desposesión que implicaban a mesma existencia deses medios de produción e da propia civilización industrial. Pero o recordo desa experiencia non é nada sen o recordo das vítimas, de todas as vítimas da barbarie, xa sexan as do fascismo, as do gulag estalinista ou as das miles de persoas que morren cada día en guerras fabricadas por intereses económicos, pola contaminación do medio e das especies ou pola violencia diaria ímplicita na nosa forma de vida vítimas da senrazón dun sistema que presume de racional. Debemos ter presente o seu sufrimento e non perdelo xamais de vista, posto que só para a humanidade redimida fíxose o seu pasado citable en cada un dos seus momentos?[7], só poderemos alcanzar a liberdade cando levantemos a losa da historia e deixemos saír dela aos vencidos, ás vítimas da historia, para que poidan reunirse connosco. Ese e só ese será o momento da redención, da revolución que permita ao anxo da historia poder sonreir ao fin. ----------------------------------------- NOTAS: [1] A bibliografía sobre o tema é máis que abundante, limítome a citar aquí o libro de Günther Anders: Nós os fillos de Eichmann. Carta aberta a Klaus Eichmann. Paidós. Barcelona. 2001. Anders relaciona a barbarie que tivo lugar nos campos de exterminio co desenvolvemento dunha técnica independente do ser humano, que reduce a este a unha simple engranaxe dunha maquinaria e impídelle representarse os efectos das súas accións. Esta deshumanización sería unha das circunstancias que fixo posible o Holocausto. As implicaciones están claras, o Holocausto non só pode repetirse senón que se repite a diario, pois as condicións que o fixeron posible non só non desapareceron senón que non deixaron de desenvolverse. [2] Reis Mate: Memoria de Auschwitz. Actualidade moral e política. Trotta. Madrid. 2003. p. 10 [3] Walter Benjamin: Tese de Filosofía da Historia, Discursos interrompidos I. Taurus. Madrid. 1971. Tese IX p. 183 [4] Ibid., especialmente a Tese XIV-XVIII. pp. 188 e ss. [5] Juan Carlos Monedero: ?Nocturno da transición?, en: Emilio Silva (et alii): A memoria dos esquecidos. Un debate sobre o silencio da represión franquista. Ámbito Edicións. Valladolid. 2004. [6] O monumento, en tanto feito monumentalizado, constitúe a celebración do poder, de ter o poder de monumentalizar [?] Pero ao mesmo tempo [?] o monumento borra, tacha, cancela toda outra posible representación que non sexa a representada polo monumento. Hugo Achugar: O lugar da memoria, a próposito de monumentos (motivos e paréntesis), en: Elisabeth Jelin e Vitoria Langland (comps.): Monumentos, memoeriales e marcas territoriales. Século XXI. Madrid. 2003. p. 206 [7] Walter Benjamin: Op. cit. Tese III Caixa dous correios:: andresdevesa@gmail.com |