Estes días, o planeta, pensativo, pregúntase de que xeito o 11 de Setembro cambiou para sempre o mundo e a nosa vida. Dende o control da nosa intimidade ata a inseguridade, todo unha serie de consecuencias foron analizadas de arriba a abaixo mais nunca se mencionou un dos cambios. O 11-S fíxonos máis estúpidos: os avións que se estrelaron contra o World Trade Center non fundiron só o aceiro das Torres Xemelgas senón que nos derretiron tamén o cerebro.

O dano colateral máis devastador é que nos esnaquizou a nosa capacidade de razoar. Non se pode explicar doutro xeito como en cinco anos ningún político, ningún filósofo, editorialista, ou lingüista intente seriamente analizar o concepto que, dende aquela fatídica mañá de setembro, tiraniza o campo semántico do noso debate político, a saber, o concepto de "guerra contra o terrorismo". Analizar significa evaluar se esta expresión debe ser tomada literalmente ou en sentido metafórico, ou en sentido connotativo ou, se pola contra, non é máis que un pseudo concepto.

É seguro que non se pode tomar en sentido literal: o terrorismo é unha técnica concreta da arte da guerra, como a guerrilla ou o paracaidismo. Con esta acepción, declarar la "guerra ao terrorismo" ten tanto sentido como declarar a guerra ao "paracaidismo". Ou, por seguir co tema, o mesmo sentido que unha "guerra contra a guerrilla". Pero, se non é en sentido literal, De que outra forma entendelo?
Quizais como metáfora? Do mesmo xeito que o presidente Lyndon Johnson cando declaraba la "guerra á pobreza" en 1964? Non, por suposto, tendo en conta de que a guerra contra o terrorismo non ten nada de metafórica e o sangue que derrama é ben real. Entón, poida que sexa con outro sentido, en sentido retórico, que remplaza o sustantivo abstracto singular por unha multiplicidad de axentes: neste caso, "guerra contra o terrorismo" remplazaría a "guerra contra os terroristas", da mesma forma que "guerra contra a droga" equivale a "guerra contra os narcotraficantes" (no mellor dos casos) ou "contra os drogadictos" (no peor). Se fóra así, a comparación sería descorazonadora: en 30 anos, la "guerra contra a droga" non chegou a ningunha parte.

Pero ata "guerra contra os terroristas" é unha expresión esbaradiza porque nela mestúranse suxeitos diferentes, con obxectivos tamén diferentes e con ideoloxías distintas, unicamente polo feito de que practican unha forma de loita común: así, declarar a guerra aos "guerrilleiros" incluiría aos vietcongs e aos contra sandinistas, ao Che Guevara e a Savimbi. Ademais, "terrorista" é en si mesma unha definición heterónima: ninguén se considerará a si mesmo como terrorista, senón que serán sempre os seus inimigos quen o cualificarán como tal. Para os nazis, os maquis franceses eran terroristas; para a potencia colonial inglesa, o terrorista era Menahem Begin; para os franceses, os terroristas eran os militantes da Fronte de Liberación Nacional arxelino; para os soviéticos, o terrorista era o afgano Ahmad Shah Massud; para os israelitas, os terroristas son os de Hezbollah.

Con todo, agora, para os franceses, os terroristas de 1940-45 son heroes da resistencia; para a Alxeria pos colonial, os mujahidines son mártires da independencia; para os israelitas, Begin é un pai da patria (e a comunidade internacional honróulle co premio Nobel da Paz); Massud, foi recreado en varias series e películas hollywoodienses como o "león do Panchir". Diso, dedúcese que "terrorista" é o termo co que se designa ao inimigo durante o conflito e, unha vez acabado este, convértese en inimigo vencido (en Estados Unidos, ninguén se atreve a chamar "terroristas" aos vietcong porque gañaron a guerra). O valor histórico do termo é, por iso, nulo. Terrorista é calquera inimigo ao que nos guste definir como tal.

Na "guerra contra o terrorismo" existe ademáis unha falta de lóxica final: o terrorismo é a forma de loita adoptada por quen non poden levar a cabo unha guerra de verdade. Declárase entón a guerra a quen escapan dela. Obxectaráse que o específico do "terrorismo" é precisamente o feito de aterrorizar aos civís desarmados: pero non é así, e compróbase nos numerosos Estados que, para conseguir que o inimigo se renda, inspírase o máximo terror entre os civís inimigos: dende os bombardeos de Dresde nos que morreron centenares de miles de alemáns ata os máis recentes bombardeos no Líbano, nos que morreron centenares de mulleres e pícaros. Pese a iso, a expresión "terrorismo de Estado" non goza do favor dos politólogos nin dos medios de información. Non, sempre se fala de forma exclusiva do "terrorismo NG", en ningún caso do de Estado (en inglés "NG" non quere dicir "non gobernamental" senón "non estatal").

A maneira de declarar a guerra a unha forma de loita adoptada por quen non se atopa en situación de levala a cabo xa nos indica que estamos nun calello sen saída, non só lóxico senón político e material, ao que nos conduce a guerra "contra o terrorismo". Canto máis despregan as grandes potencias a súa superioridade tecnolóxica, quen se opoñen quedan máis obrigados a percorrer ao que Chalmers Johnson denomina "ataques asimétricos". Nun libro que vai aparecer pronto, Mike Davis define os atentados suicidas como "as forzas aéreas dos pobres". O resultado é que a guerra contra o terrorismo xera terroristas, multiplícaos e aliméntaos. E un se pregunta como quen alcumaron a expresión non tiveron en conta este resultado.

Queda unha última hipótese: que sexa simplemente un slogan, eficaz e maleable segundo as necesidades pero que, como nos anuncios publicitarios nos que se fai uso dunha muller medio espida para vender un coche de luxo, mande outra mensaxe. É dicir, que queira dicir sinxelamente "Guerra contra o Islam". O paralelismo lóxico de Samuel Huntington segundo o cal "a guerra contra o terrorismo" é en realidade un "choque de civilizacións" quedaría entón ao descuberto polo mero feito de que a primeira sería o nome da segunda. Pero o tráxico prodúcese precisamente no feito de que aceptamos de forma sumisa estas expresións; que aceptamos que dirixan as nosas vidas, que determinen as guerras, as matanzas, en nome, no millor dos casos dun slogan, e no pior, dunha perversa brincadeira.
P.S.: A razón, con todo, de forma obstinada segue empeñada en aparecer de cando en vez. Así a crítica ao concepto de "guerra contra o terrorismo" non se mostra só nun xornal extremista e considerado anti-israelí, como Il Manifesto: alégranos que un multimillonario famoso e filántropo como o húngaro de orixe xudea, Georges Soros, criticase ese concepto en Lle Monde como equivocado e contraproducente.

Mondialisation.ca, 13 de setembro de 2006. Publicado inicialmente en Il Manifesto.