UNHA VISIÓN CIENTÍFICA DISIDENTE

ou o anarquismo epistemolóxico de Paul K.Feyerabend
Escrito por Luís Rodríguez

A ciencia do poder ou o poder da ciencia. Como ben apunta Ernesto Sábato, en Homes e engrenaxes, entre os séculos XVIII e XIX propagóuse no mundo, a xeito de novo fetichismo, unha verdadeira superstición acerca da ciencia, ocasionada, quizais, polo problema da verdade do coñecemento e o trauma ocasionado por unha etapa de escurantismo na Idade Media, cando o coñecemento fundábase en sofismas, supostos e supersticións fanáticas elevadas a categorías de dogmas e axiomas incuestionables. Isto traería como consecuencia, a procura e a reflexión acerca de como se podería lograr o coñecemento verdadeiro; entón, foi inevitable: a ciencia pasou a converterse nunha nova maxia e o home medio, o home da rúa, cría tanto máis nela canto menos ía comprendéndoa. É máis a humanidade, na súa maioría, estaba convencida de que, coa súa axuda, a solución aos problemas que a afectaban ía chegar pronto. É nese mesmo contexto que aparecen as figuras de culto, os científicos, gozando da mesma veneración que tiveron, ou teñen aínda, os chamanes, bruxos e sacerdotes. Veneracións e reverencias propias, dito sexa de paso, dos febles mentais.


«A única misión da ciencia é iluminar a vida e non gobernala»
Mijail Bakunin

Este home-ciencia convertéuse nunha persoaxe discreta e mecanizada; pois, «de certo», boa parte das cousas que hai que facer en física, bioloxía ou lóxica (salvo gratos casos excepcionais ou variacións postmodernas pintorescas) é faena mecánica de pensamento que pode ser executada por calquera cun pouco (ou algúns anos) de traballo mecanizado. Trabállase cun método, constriñéndose e recluíndose nun campo de ocupación intelectual cada vez máis estreito, e nin sequera é forzoso, para obter abundantes resultados, posuír ideas rigorosas sobre o sentido deste. Ortega e Gasset argüía que a ciencia foi progresando, en boa parte, debido ao traballo de homes absolutamente mediocres; que recluídos na estreiteza do seu campo visual, conseguen en efecto, descubrir novos feitos e facer avanzar a súa ciencia, que apenas coñecen e con ela a enciclopedia do pensamento que concienzudamente descoñecen.

Co transcorrer dos anos, a ciencia formou un núcleo teórico difuso expresado por denominacións xenéricas como «física relativista» ou «matemática conxuntista» e outro núcleo metodolóxico máis difuso aínda e relacionado máis con instrumentos que con procedementos (acelerador atómico, computador, etc.). Xeralmente atribúenselle certas calidades como: universalidade sen limitacións, carácter público intrasubxectivo, neutralidade valorativa, política e ideolóxica e ata o mesmo feito de ser usada ou aplicada susceptiblemente sen discriminacións pola especie humana; todas e cada unha cuestionadas.

Algúns filósofos, entre eles Popper, afirmaron que a ciencia é esencialmente coñecemento público; pero nos feitos, a ciencia non é coñecemento público senón mais ben secreto moi ben administrado polos centros hexemónicos. Moitas veces díxose que o científico serve fundamentalmente á humanidade, pero a verdade é que verdadeiramente a ciencia, parida dende os mesmos centros de poder, úsase principalmente para o benestar daqueles e para afianzar as relacións de dominación que se exercen sobre os países dominados e dependentes. Diría Marcuse: «A racionalidade técnica e científica e a manipulación están soldadas en novas formas de control social». Só o «bo burgués» estaba e está na idea de que a misión da ciencia era acabar coas guerras e facerlle a vida máis cómoda; talvez pense, así mesmo, que a misión da arte é facer felices e virtuosas ás súas fillas.

A gran gloria e a gran ameaza da ciencia residen en que todo o que en principio non é posible, pódese facer se existen as tecno-condicións e o suficiente empeño para facelo. Os científicos poden regodearse na gloria dos seus logros; pero, nos tempos actuais, a reacción máis típica do común das xentes consiste en tremer ante a ameaza.

Á sombra da ciencia: Paul K. Feyerabend

Paul K. Feyerabend (1924-1994), epistemólogo anarquista, considerado anticientífico, pensador crítico, punzante, irónico e subversivo, en realidade e exactamente trátase dun disidente, considerou a varios colegas seus como «medrosos roedores académicos, que ocultan a súa inseguridade detrás dunha sombría defensa do status quo» e desenvolveu agudas reflexións sobre o papel da ciencia na sociedade contemporánea. Puxo á epistemoloxía en tensión e obrigaríaa a revisar as súas roupaxes especializadas, formais e exclusivamente académicas, enfrontando sen tregua nin contemplacións a unha tradición longamente respectada. «Nada é máis perigoso para a razón que os voos da imaxinación», dicía Hume e é que demostrou, ademais da súa competencia científica, grandes dotes de escritor e polemista.

As ideas de Feyerabend, influenciado por Popper, Mill, Kuhn e Lakatos, comezan a xestarse sendo profesor de Filosofía na Universidade de California, Berkeley, e profesor de Filosofía da ciencia no Instituto Federal de Tecnoloxía en Zúric. Investigou en física, astronomía e matemáticas. A súa formación como físico e como filósofo fóise completando durante a súa estancia en Londres, pero o decisivo para o desenvolvemento das súas ideas foi a súa práctica educativa nun medio plurirracial e multicultural. Cada fenómeno ou problema que abordaba era para el unha situación única e exclusiva que tiña que explicarse e escrarecerse de xeito particular, non existían fronteiras para a súa curiosidade e ningún tipo de «criterio» restrinxía o seu pensamento: aceptaba a colaboración, en calquera investigación particular, de pensamentos e emocións, fe e coñecementos. Feyerabend afirmaba que a idea dun método fixo, dunha racionalidade fixa xorde dunha visión do home demasiado inxenua, é así que propuxo un pluralismo metodolóxico onde deberían buscarse propostas alternativas.

Unha proposta de visións, temperamentos e actitudes diferentes que dean lugar a xuízos e métodos de achegamento diferentes onde soamente un principio poida ser defendido baixo calquera circunstancia: Todo vale. Estes principios foron expostos basicamente en Contra o método e ampliados posteriormente en Adeus á razón. Feyerabend chegou a propor un procedemento contrainductivo, baseado na contradición sistemática de teorías e resultados experimentais ben establecidos e aumentar o contido empírico coa axuda do principio de proliferación. Para isto o científico debería ser heterodoxo e propor ideas contrapostas, habería que ir contra o metodólogo que repite e aplica como escravo os principios e declaracións máis recentes dos que dirixen a física, aínda que ao facelo, viole algunhas (se non todas) das regras básicas do seu propio oficio. Débese propor ideas distintas, recorrendo para iso, como fonte de inspiración, ao que faga falta, ata a teorías antigas e refugadas, sen que importe para nada que sexan «falsadas empíricamente» no seu tempo ou que, probablemente, teñan orixes metafísicas, relixiosas ou míticas. A idea era buscar sistemas conceptuais que choquen cos datos experimentais aceptados, e ata propor novas formas de percepción do mundo, ata entón ignoradas. O científico faría uso de canto teña á man: suxestións heurísticas, concepcións do mundo, disparates metafísicos, restos e fragmentos de teorías abandoadas, etc.

Bertrand Russell dixo, respecto diso: «Ata a cauta e paciente investigación científica da verdade, que parece a antítese da rápida certidume do místico, pode ser fomentada e nutrida polo espírito en que se move e vive o misticismo». A infalibilidade do método científico foi confrontada por Feyerabend: «A idea dun método que conteña principios firmes, inalterables, e absolutamente obrigatorios que rexan o quefacer científico tropeza con dificultades considerables ao ser confrontada cos resultados da investigación histórica. Descubrimos, entón, que non hai unha soa regra, por plausible que sexa, e por firmemente baseada que estea na epistemoloxía, que non sexa infrinxida nunha ocasión ou outra». O atomismo antigo, a revolución copernicana, o atomismo moderno, a teoría ondulatoria da luz e outras moitas xurdiron, ademais, contrariando, explícita ou implicitamente, regras metodolóxicas xeralmente aceptadas.

Finalmente a unidade de opinión non é desexable, agás que resulte da máis libre e completa comparación de opinións opostas, e a diversidade non é un mal, senón un ben, a cal é necesaria non só para o avance do coñecemento senón tamén para o desenvolvemento da nosa individualidade. Ortega e Gasset argumentaba, con fundamentada razón, que «o científico foi e é, como home, un monstro, un maniático cando non un demente», e ademais resaltaba a notoria facilidade con que os científicos entregáronse sempre ás tiranías. E Feyerabend corroborábao, para el a ciencia nun principio estivo enfrontada a formas de pensamento dogmáticas, a certas ideoloxías herdadas imperantes; pero, co transcorrer do tempo, unha nova ilustración configuróuse; e é que, na actualidade, esta (a ciencia) ten todas as características dunha relixión, chamada cientifismo. Nos colexios, por exemplo, a ciencia ensínase co mesmo valor de verdade que os dogmas de fe relixiosos, sen alentar, en ningún caso, perspectivas máis amplas de observar os fenómenos e as cousas, mentres que o adoctrinamiento nas universidades e centros de educación superior é moito máis sofisticado e rigoroso e, polo tanto, sen ningún tipo de cuestionamiento á actividade científica.

Feyerabend dá conta destas problemáticas, onde a ciencia transformouse e asentouse como verdade única, inalterable e infalible. Non hai quen non lle faga reverencias, o cal dálle liberdade de proselitismo político e poder tecnocrático. Como toda relixión institucionalizada e poderosa, tamén, non se lle pode desligar do Estado; moitas veces, ademais, a ciencia impúxose pola forza e non polo diálogo ou o convencemento como no caso dos países non occidentais onde se chegou a exterminar outras moitas formas de saber. Feyerabend na ciencia nunha sociedade libre expuxo que esta (a sociedade libre) non se impón, senón que xurdirá cando a xente que resolve problemas concretos colabore na súa creación. Ademais afirma que a sociedade libre insiste na separación entre a ciencia e o Estado. As comunidades científicas ou a «Igrexa Universal da Razón e a Verdade e do Pensamento Único» perderon ata a súa relativa autonomía de outrora noutras épocas históricas, agora dependen da gran industria, por unha banda, e da política científica do Estado correspondente. Existe unha ciencia aplicada que pode xerar grandes beneficios económicos á empresa patrocinadora ou como no caso de ciencia amarrada co Estado que adoita tender a priorizar determinadas liñas de investigación, dando lugar a que o progreso científico só vaia nalgunhas e determinadas direccións. Científicos, técnicos e especialistas servindo como refrendos das políticas dos Estados e as multinacionais.

Paul K. Feyerabend morreu o 11 de febreiro de 1994, aos 70 anos, deixándonos unha severa advertencia sobre o progresivo auxe da ciencia e da tecnoloxía e a súa influencia nas áreas máis diversas do ser humano, sociais, políticas e ata militares, no futuro. E é que parece predominar naqueles campos (os científicos) unha autosuficiencia flagrante, como cando Mario Bunge responde fronte a cuestionamientos sobre o irresistible avance científico e as súas consecuencias político-sociais, manifestando vaga e irresponsablemente: «toda innovación ten os seus inconvintes». Cando se trata de Chernobyl, o efecto invernadoiro, os envelenamentos de ríos e mares, Hiroshima e Nagasaki, ou outros desastres ecolóxicos e sociais os científicos vacilan nas súas respostas. Ou calan. A ciencia oficial sempre pretenderá ser a portadora absoluta da verdade absoluta dando cabida a novos cultos de instancias abstractas como o da razón obxectiva, pola cal sacrificóuse moito, en guerras e masacres demostrando ser tan represiva como a idea da «verdade revelada», entón non nos queda outra que transitar, como Feyerabend, os camiños da racionalidade humana e espertar dese letargo cientifista porque como dixo Cioran: «Fronte ao home abstracto, que pensa polo pracer de pensar, álzase o home visceral, o pensador determinado por un desequilibrio vital que se sitúa máis aló das ciencias e da arte. Gústanme os pensamentos que conservan un aroma de sangue e de carne. Os homes non comprenderon aínda que a época das preocupacións superficiais e intelixentes acabouse e que o problema do sufrimento é infinitamente mais revelador que o do siloxismo, un berro de desesperación é infinitamente máis significativo que unha observación sutil... Por que non deixamos de admitir o valor exclusivo das verdades vivas?.

Periódico Desobediencia,
Lima, Perú
Luís Rodríguez

Tirado de:
www.eutsi.org

postado por minux @ 18:09